Vợ
chồng tác giả và 4 con trai, 4 con dâu, 8 cháu nội
Lời Dẫn: Bút
ký thuật lại câu chuyện đời tác giả từ hơn nửa thế kỷ trước, xoay quanh một quyết
định đã làm thay đổi cuộc đời ông. Tuy nhiên, bài viết không chỉ là hồi ức cá
nhân, mà còn lưu giữ một phần đời sống của người lính Việt Nam Cộng Hòa, phản ảnh
cách tổ chức giáo dục và thi cử ở miền Nam trước năm 1975, cùng tâm trạng của một
người trẻ thời ấy khi đứng trước những lựa chọn mà kết quả không ai có thể biết
trước.
Kính dâng hương hồn song thân,
và hương hồn chú Phạm Văn Phan
Kính tặng cô Phan
Thân tặng các đồng môn Khóa Đốc sự 22 QGHC
*****
Đôi khi, phải
nhiều năm sau, ta mới hiểu rằng một quyết định tưởng chừng bình thường lại có
thể làm thay đổi cả cuộc đời mình. Thuở trước, các cụ có câu diễn tả tình trạng
này là “nhất niệm định chung thân”, tức một ý nghĩ hay một quyết định có thể định
đoạt cả đời.
Tôi đã trải qua
tình trạng ấy. Cũng vì vậy, tôi rất thích những câu thơ cuối trong thi phẩm
"The Road Not Taken" (Con Đường Không Chọn) của Robert Frost, một
trong những nhà thơ nổi tiếng nhất của văn học Hoa Kỳ. Những câu này có thể phỏng
dịch ra Việt ngữ như sau:
Hai con đường rẽ lối giữa rừng, và tôi-
Tôi đã chọn con đường ít người đi,
Và chính điều đó
đã làm nên khác biệt.
Tôi yêu những
câu thơ này vì chúng phản ảnh sự chọn lựa của tôi hơn 52 năm về trước.
Đúng vậy, ngày ấy tôi đã phân vân, lưỡng lự khi đối diện hai ngã rẽ và tôi đã
chọn con đường ít người đi. Rốt cục, nhờ sự chọn lựa của mình và rồi, như một sự
an bài của định mệnh, tôi được sống cuộc đời tự do, được an cư lạc nghiệp trên
xứ người. Thật ra, theo ý nghĩa bài thơ thì chưa hẳn con đường ít người đi là
con đường tốt hơn. Điều quan trọng là tôi dám bước vào con đường phù hợp với
khát vọng của mình. Tôi chẳng tài giỏi gì, tôi chỉ có chút nghị lực và can đảm.
Và rồi, may mắn nối tiếp nhau mà đến!
Câu chuyện bắt đầu
từ một ngày giữa tháng Hai năm 1974. Lúc ấy tôi là một Chuẩn úy trẻ chỉ mới 21
tuổi đời của Quân lực Việt Nam Cộng Hòa (VNCH).
NHẤT NIỆM ĐỊNH
CHUNG THÂN
Khi tôi thức giấc
thì mặt trời đã lên quá đầu ngọn cây, hắt tia nắng sớm mai trên những hàng kẽm
gai chi chít phủ trên bãi mìn của tuyến phòng thủ đối diện với cánh rừng âm u.
Những người lính tăng phái cho tuyến gác đêm lục tục thu xếp quân trang, súng đạn
để trở về đơn vị. Còn tôi, như mọi ngày, tay cầm ly cà phê do người lính cần vụ
trao cho, tay kia vịn chiếc thang gỗ bắt chặt vào pháo đài để trèo lên nóc, nơi
có xếp những bao cát chống đạn chung quanh. Khi lên đến nơi, tôi ngồi xuống
thùng đạn bằng sắt bên cạnh khẩu đại liên M-60 đặt gần chiếc viễn vọng kính,
châm điếu thuốc đầu tiên trong ngày. Nâng ly cà phê nhấp một ngụm, tôi rút
trong túi quần quyển tạp chí văn học vừa mua hôm trước từ một sạp báo ở chợ Củ
Chi ra chăm chú đọc.
Tôi đang ngồi
trên một trong những pháo đài của tuyến phòng thủ nằm trên vòng đai chung quanh
hậu cứ Sư đoàn 25 tại Củ Chi, một quận lỵ cách trung tâm Sài Gòn chỉ khoảng 35
cây số về hướng Tây Bắc. Các pháo đài được xây khá kiên cố, hai mặt ngoài và
trong được ghép bằng những phiến gỗ vuông vức, chồng lên nhau, mỗi phiến dày đến
30 cm, khoảng giữa được lấp đất và nện chặt. Hậu cứ này được quân đội Hoa Kỳ
xây năm 1965 và trở thành bản doanh của Bộ Tư lệnh Sư đoàn 25 Hoa Kỳ vào năm
sau. Đến năm 1972, nơi đây được bàn giao cho Sư đoàn 25 của miền Nam khi các
đơn vị quân đội Hoa Kỳ lần lượt trở về nước trong chương trình Việt Nam hóa chiến
tranh.
Vòng đai của Sư
đoàn có chu vi gần 10 cây số và được chia ra 8 tuyến phòng thủ, đặt tên từ A đến
H, mỗi tuyến có khoảng 6 pháo đài. Bốn Tiểu đoàn Pháo binh, mang tên từ 250 đến
253, của Sư đoàn gửi người đến làm lính cơ hữu canh phòng tuyến G, nơi nằm đối
diện với mật khu Hố Bò nổi tiếng của Việt Cộng. Riêng Tiểu đoàn 253, tức Tiểu
đoàn tôi phục vụ, cung cấp sĩ quan chỉ huy mà danh từ thuở ấy gọi là “Yếu điểm
trưởng”. Ngoài việc đốc thúc và chỉ huy canh gác, yếu điểm trưởng còn đảm nhiệm
vai trò “quan sát viên” của Sư đoàn, có trách nhiệm phản pháo, tức gọi pháo
binh bắn trả vào vị trí súng của đối phương đang pháo kích vào căn cứ, và điều
chỉnh tác xạ, tức điều chỉnh hướng bắn và tầm đạn rơi của hỏa lực súng lớn phe
mình. Chuyện này hầu như xảy ra hàng ngày trong năm cuối của cuộc chiến.
Thuở ấy, tôi
chính là vị sĩ quan chỉ huy trưởng tuyến G. Gần hai năm trước đó, khi cuộc chiến
Việt Nam lên đến cao độ khốc liệt vào đầu Mùa Hè Đỏ Lửa 1972, chính quyền VNCH
ban hành lệnh Tổng Động Viên. Đầu tháng Tư năm ấy, như hàng trăm ngàn thanh
niên của miền Nam, tôi nhận được giấy gọi nhập ngũ khi đang là sinh viên Luật
năm thứ nhất của Đại học Sài Gòn. Tháng 9 cùng năm, tôi trình diện Trung Tâm 3
Tuyển Mộ Nhập Ngũ Quang Trung và được phân phối theo học lớp Sĩ quan Trừ bị tại
trường Bộ Binh Thủ Đức. Lúc mãn khoá vào tháng 7 năm 1973, tôi được bổ nhiệm về
binh chủng Pháo Binh và phục vụ tại Sư đoàn 25 sau khi hoàn tất khoá học dài 6
tháng tại trường Pháo Binh ở Dục Mỹ, gần thành phố biển Nha Trang.
Sáng hôm đó, khi
đọc xong quyển tạp chí, tôi ngồi nhìn ra khoảng rừng cây rậm rạp trước mặt và bần
thần nhớ lại những kỷ niệm ở năm tháng còn cắp sách đến trường. Thâm tâm tôi bỗng
dưng nóng bỏng một khát vọng tôi chưa từng trải qua trong đời: Tôi thèm học,
tôi phải học lại. Học để làm gì? Để có cơ hội tiến thân trong đời binh nghiệp
hay để chuẩn bị cho tương lai hậu chiến? Tôi không biết và cũng chưa hề cân nhắc
mà chỉ biết rõ một điều: bằng cách này hay cách khác, tôi phải học lại. Về sau,
tôi mới biết rằng quyết định này đã thay đổi hoàn toàn cuộc đời tôi, và cả gia
đình tôi.
Trong thời chiến,
người lính VNCH mỗi năm có 10 ngày phép, ngoại trừ những lần được đơn vị trưởng
cho đi phép đặc biệt. Vài hôm sau, tôi xin nghỉ một ngày phép để về Sài Gòn ghi
danh học Luật năm thứ nhất. Trong nền giáo dục VNCH, có hai trường đại học
không đòi hỏi bạn phải vào lớp là trường Luật và trường Văn Khoa. Bạn ghi danh,
đóng một khoản lệ phí rồi mua sách tự học. Vì vậy, số sinh viên hai trường này
rất đông. Sinh viên ghi danh năm thứ nhất trường Luật phải đến hơn 15 ngàn người.
Thói thường, rất nhiều người có bằng Tú tài toàn phần tuy bận bịu với sinh kế
nhưng vẫn ghi danh vì nếu không thì cảm thấy áy náy. Nhiều quân nhân ghi tên học
để có thể xin được vài ngày phép với danh nghĩa dự kỳ thi cuối năm dù trong thực
tế chỉ về thăm nhà.
LUẬT: MÔN HỌC
CỦA TRÍ NHỚ
Kể từ hôm ấy,
tôi học bài một cách nghiêm túc và chăm chỉ đến chính mình cũng phải ngạc
nhiên. Có vẻ như chuyện học Luật thích hợp với tôi vì thời trẻ, tôi có trí nhớ
thiên bẩm ít ai sánh được. Năm 16 tuổi, tôi đọc quyển Truyện Kiều chưa đến 10 lần
mà thuộc lòng toàn bộ 3254 câu và chắc đến hôm nay cũng còn nhớ ít ra là 2500
câu. Năm tôi hai tuổi rưỡi và nói chưa sõi, mẹ tôi trong một lần dọn dẹp nhà cửa
đã bắt gặp 4 bức thư tình của một người con gái gửi bố tôi, lúc đó đang là
trung úy Đại đội trưởng một Tiểu đoàn tác chiến đóng tại Quy Nhơn. Bà không
ghen tuông ầm ĩ mà kiên nhẫn dạy tôi học thuộc lòng cả 4 bức, mỗi bức khoảng
hai trang giấy viết tay, rồi đặt tên các bức thư là Tình Thư Số 1 đến Số 4. Dĩ
nhiên lúc ấy tôi chưa biết mặt chữ nên bà cứ đọc từng câu rồi tôi lặp lại. Thế
mà chỉ trong vài ngày tôi thuộc lòng cả bốn bức thư.
Xong xuôi, mẹ
tôi báo cho các sĩ quan trong Tiểu đoàn biết và dặn dò họ. Thế là kể từ hôm ấy,
mỗi lần các sĩ quan họp hội là có một ông dẫn tôi đến, cho tôi cái kẹo, tấm
bánh, hay ly nước ngọt rồi yêu cầu tôi đọc Tình Thư, khi thì bức số 1, khi thì
số 2, 3, hay 4. Tôi được họ vỗ tay reo hò nên thích lắm, cứ cao hứng đọc oang
oang trong khi bố tôi xấu hổ đứng cạnh. Những người đầu têu trò vui ấy là những
sĩ quan cùng hay gần cấp bậc với bố tôi. Còn đối với những người lính thuộc hạ
của bố, họ không dám “giỡn mặt” khi ông ở gần nhưng qua lời mẹ tôi kể lại, họ vẫn
bí mật tụ tập để nghe con ông Đại đội trưởng đọc Tình Thư. Mẹ tôi bảo lúc ấy
tôi còn nói ngọng nên đến câu “mỗi lần nhớ anh thì em lại khóc” tôi đọc thành
“mỗi lần nhớ anh thì em lại hóc”. Họ thích lắm, vỗ tay hà rầm và reo hò inh ỏi.
Chỉ hai tuần
sau, bố tôi hứa với mẹ tôi là không bao giờ tái phạm, để mẹ tôi ra lệnh tôi
không đọc Tình Thư nữa. Dĩ nhiên, ông cũng phải hối lộ tôi một chầu ê hề bánh kẹo.
Tuy có trí nhớ tốt
nhưng thời trẻ, tôi khoái đàn đúm bạn bè hơn là học hành. Năm Đệ Ngũ, khi mới
14 tuổi, tôi đã dám trốn học cả tháng trời để lêu lổng với đứa bạn hơn tôi hai
tuổi ở gần nhà. Khi trường gửi giấy đuổi học tôi đến nhà, bố tôi mới biết, cho
tôi một trận đòn nên thân, rồi dẫn tôi đến trường xin học lại. Tôi cũng từng bỏ
một kỳ thi Tú Tài vì không hề học chữ nào cho đến ngày thi, và vì trước đó đã học
nhảy một lớp. Tuy biếng học nhưng có lẽ nhờ trí nhớ tốt và trí thông minh không
đến nỗi nào nên tôi mới có thể hoàn tất bậc trung học với mảnh bằng Tú tài toàn
phần.
Năm tôi 17 tuổi,
có lần mẹ tôi nhờ ông chú út của tôi, tức em út bố tôi, chở Lambretta đến nhà cụ
Ba La, một thầy bói mù nổi tiếng tại Sài Gòn lúc ấy, để nhờ cụ bói về đường
công danh của bố tôi khi ông đổi nhiệm sở. Trước khi từ giã, bà khẩn khoản hỏi
thêm cụ một câu:
- Xin cụ xem hộ
cho thằng con lớn của tôi mai sau có thành du đãng không?
Cụ Ba La hỏi
ngày sinh, tháng đẻ của tôi, bấm đốt ngón tay, rồi phán:
- Thằng con bà
nó không thành du đãng đâu. Nó sẽ tốt nghiệp đại học, nhưng có điều nó phải vừa
đi làm, vừa đi học.
Trên đường về
ông chú cằn nhằn với mẹ tôi.
- Cụ Ba La sắp
xuống lỗ nên lẩm cẩm rồi. Thằng Bảo nó có khả năng học đến đâu thì chị cũng dư
sức nuôi nó ăn học, làm gì có chuyện vừa đi học, vừa phải đi làm?
Ấy thế mà lời
tiên đoán của cụ thành sự thật. Định cư tại Hoa Kỳ năm 1975, tôi đi làm toàn phần
(full time) trong khi đi học cũng toàn phần cho đến lúc tốt nghiệp đại học.
MƯU SỰ TẠI
NHÂN: HỌC VÀ THI LUẬT
Trở lại chuyện học
Luật khi tôi đang sống đời lính tác chiến vào năm 1974. Thời gian ấy, nhờ xa “mặt
trời” và làm vua một cõi nên tôi có thể học từ 12 đến 14 tiếng mỗi ngày. May
thay, tôi có ông Thượng sĩ già tên Chuyên, vừa siêng năng vừa có nhiều kinh
nghiệm giúp tôi sắp xếp chuyện phòng thủ tuyến.
Trước khi ghi
danh học Luật, tôi thường la cà với các sĩ quan trẻ cùng Tiểu đoàn tại các quán
cà phê hay quán nhậu trong hậu cứ Sư đoàn hay tại chợ Củ Chi. Các quán ở chợ
thì hấp dẫn hơn vì có nhiều cô chiêu đãi viên trông khá mát mắt. Tuy nhiên, khi
quyết định bước vào con đường học vấn, tôi phải từ bỏ nhiều thú vui của người
lính xa nhà trong đó có những buổi “tùng tam tụ ngũ”, ngoại trừ vài lần không
thể từ chối được. Có lần trên một bàn nhậu, một anh bạn đồng cấp bậc và sính
văn học đã mượn hai câu trong bài hát nói Kẻ Sĩ để trêu tôi là anh hùng… nhát
gan với đám bạn:
- Cậu Bảo hãi
chuyện “ngoài biên thuỳ rạch mũi Can Tương” nên vùi đầu vào sách vở, trau giồi
kiến thức để hy vọng được “trong lang miếu ra tài lương đống”.
“Can Tương” là
tên thanh gươm báu của vua Hạp Lư nước Ngô thuở trước. Cả câu có nghĩa vung
gươm xông pha trận mạc. “Lang miếu” chỉ chốn triều đình, nơi bàn việc nước.
Nguyên câu ám chỉ làm quan ở chốn kinh thành để đem tài năng giúp nước.
Chàng thiếu úy
khác ngồi cạnh tôi tính tình bình dân hơn, bèn phán một câu sặc mùi… triết lý:
- Dẹp ba cái vụ
đèn sách lại đi cha! Học cho lắm, tắm cũng ở truồng.
Thuở học thi Tú
Tài từ nhiều năm trước, tôi có thói quen học ban đêm nên trong thời gian ở Sư
đoàn 25, tôi cũng trở lại thói quen này. Điều thú vị là nhờ vậy, tôi đã được Bộ
Tư lệnh Sư đoàn ký giấy khen thưởng. Thuở ấy Bộ Tư lệnh giao trách nhiệm thanh
tra các tuyến phòng thủ cho một vị trung tá tên Thành. Ông này thường đi thanh
tra các tuyến trong khoảng thời gian từ 12 giờ đêm đến 6 giờ sáng vì đây là thời
khắc thuận tiện nhất để đặc công địch có thể xâm nhập. Tôi luôn mặc sẵn quân phục,
súng đặt trên bàn, ngồi hay nằm học từ chập tối đến sáng mới ngủ, lúc nào muốn
dãn gân cốt thì đi kiểm soát chốt canh gác tại các Pháo đài. Vì vậy, lúc nào đến
thanh tra, ông trung tá cũng gặp tôi trong tư thế sẵn sàng ứng chiến. Có lần
ông hỏi:
- Anh không ngủ
đêm sao?
- Thưa Trung tá,
thời giờ quan trọng nhất tại các tuyến phòng thủ là ban đêm, nên tôi phải thức
để điều động. Khoảng 6 giờ sáng, sau khi lính tăng phái trở về, tôi mới đi ngủ.
- Anh là một sĩ
quan đầy tinh thần trách nhiệm - vị trung tá trầm trồ.
Vài hôm sau, tôi
nhận được giấy khen từ Bộ Tư lệnh Sư đoàn.
Cũng vì có trí
nhớ tốt, khi học một bài mới, tôi làm một bản tóm tắt khá chi tiết. Sau đó tôi
học thuộc lòng bản tóm tắt rồi đọc lại bài vài lần. Thế là nhờ bản tóm tắt, tôi
hầu như nhớ được toàn thể bài trong sách.
Theo tôi nhớ,
chương trình học năm thứ nhất Luật gồm 9 môn: Luật Hiến Pháp, Công Pháp Quốc Tế,
Dân Luật, Kinh Tế, Pháp Chế Sử, Diễn Tiến Kinh Tế Xã Hội, Danh Từ Kinh Tế, Cổ
Luật, và Luật Đối Chiếu. Mỗi năm, trường chọn hai môn để thi viết. Các thí sinh
đậu thi viết, tức có điểm trung bình từ 10/20 trở lên, mới được thi vấn đáp với
7 môn còn lại. Cần nói thêm là khoảng một thập niên trước, thi vấn đáp là lối
thi giám khảo trực tiếp đặt câu hỏi bằng miệng và thí sinh cũng trả lời bằng miệng.
Cách thi này tuy có nhiều điểm hay, nhất là tránh được tình trạng thí sinh gian
lận, nhưng mặt khác tốn rất nhiều thời giờ vì giám khảo phải truy bài từng thí
sinh. Về sau, vì số thí sinh quá đông nên thể thức được thay đổi: mỗi thí sinh
nhận đề thi với khoảng 5 câu hỏi ghi trên giấy rồi viết câu trả lời ngắn gọn
vào bài để nộp. Dù cách thi đã khác nhưng mọi người vẫn quen gọi đó là kỳ thi vấn
đáp.
Trong một lần đi
phép ngắn hạn và gặp người bạn thân Vũ Kỳ Xương, một sinh viên Luật năm thứ
hai, tôi cao hứng đánh cuộc với hắn là tôi sẽ học thuộc lòng từng chữ quyển Dân
Luật của Giáo sư Vũ Văn Mẫu.
Thế mà tôi thuộc
lòng thật.
Trời xui đất khiến
làm sao mà trường Luật năm đó chọn hai môn thi viết cho năm thứ nhất là Luật Hiến
Pháp và Dân Luật.
Đề thi môn Dân
Luật là “Nguyên tắc của luật bất hồi tố”. Điều khôi hài là trong lúc các thí
sinh ngồi cố nhớ bài trong sách để viết càng giống càng tốt thì tôi ngồi cắn
bút suy nghĩ phải viết sao cho không giống hoàn toàn với sách. Lý do là không
những tôi thuộc nằm lòng từng chữ mà còn từng dấu chấm, dấu phẩy của phần này
trong quyển Dân Luật. Nếu viết ra đúng theo trí nhớ thì chắc chắn vị giám khảo
chấm thi sẽ nghĩ là tôi quay bài từ sách.
Dĩ nhiên, tôi đậu
thi viết. Sau đó, tôi nhờ anh bạn Xương đến trường xin giấy chứng nhận tôi sẽ
thi vấn đáp vào trung tuần tháng 6, tức khoảng hai tuần sau kỳ thi viết gửi ra
đơn vị cho tôi, để tôi xin phép Tiểu đoàn trưởng về thi. Bạn tôi được nhân viên
trong trường cấp giấy chứng nhận tôi sẽ thi vấn đáp và kỳ thi sẽ được tổ chức
trong 6 ngày, từ thứ Hai đến thứ Bảy.
Sự sơ suất của
nhân viên văn phòng trường Luật là chiếc phao cứu tôi, đúng hơn là cứu cả gia
đình tôi thoát khỏi cơn “đại hồng thủy” khi miền Nam rơi vào tay Cộng Sản gần một
năm sau đó. Tôi sẽ thuật rõ chuyện này ở phần sau.
Tại sao tôi bảo
họ sơ suất? Thưa, bởi mỗi sinh viên chỉ phải thi vấn đáp trong ba buổi sáng.
Năm 1974 có khoảng 10.000 thí sinh nộp đơn thi viết và hơn 2.000 người được vào
vấn đáp. Không như phần thi viết mà trường Luật phải mượn nhiều trường trung học
và tiểu học gần đó để có đủ chỗ cho tất cả thí sinh dự thi trong một ngày, kỳ
thi vấn đáp năm ấy chỉ được tổ chức tại trường Luật, số 17 đường Duy Tân. Các
phòng học ở trường không đủ chỗ chứa số thí sinh đông đúc nên trường chia thí
sinh thành hai nhóm theo chữ cái đầu của tên (first name) thí sinh. Nhóm thứ nhất
có tên với chữ đầu từ A đến L thi từ thứ Hai đến thứ Tư. Nhóm thứ hai với tên bắt
đầu từ M đến Y, thi từ thứ Năm đến thứ Bảy. Thi vấn đáp có 7 môn không kể 2 môn
đã thi viết, nên mỗi ngày thi từ 2 đến 3 môn. Tuy nhiên, nhân viên của trường
in sẵn tờ giấy chứng nhận thi vấn đáp sẽ diễn ra trong sáu ngày, từ thứ Hai đến
thứ Bẩy. Họ chỉ cần điền tên thí sinh vào phần để trống tên họ khi có người xin
giấy chứng nhận mà không cần ghi người đó thi trong những ngày nào. Vì lý do
này, tuy tôi chỉ thi trong 3 ngày đầu vì thuộc nhóm 1 nhưng vẫn được đơn vị trưởng
cấp giấy phép 6 ngày để về thi. Chính ngày nghỉ phép phụ trội đã thay đổi đời
tôi.
Hôm vào thi vấn
đáp, tôi được xếp ngồi cạnh một cô cùng tên, tóc buông dài, trông khả ái và
xinh xắn. Mỗi bàn gồm hai thí sinh thì một người có số báo danh lẻ, người kia
có số chẵn và nhận được hai đề thi khác nhau trên tờ giấy đã đánh máy sẵn. Kỳ
thi ấy, tôi hầu như thuộc lòng các sách giáo khoa nên làm bài cho mình xong,
tôi nói cô ngồi cạnh chuyển đề thi của cô để tôi viết các câu trả lời trên tờ
giấy nháp rồi đẩy sang cho cô chép lại vào bài của cô. Về sau, có lần nhớ lại
chuyện này, tôi tự hỏi là nếu cô có nhan sắc thuộc loại “Tôi là gái Trời bắt xấu”
như nhan đề một tập thơ khá ăn khách của nữ sĩ Lệ Khánh thì tôi có hết lòng
giúp cô không? Tôi tin chắc là có. Tôi vốn người tử tế và tốt bụng.
Sáng ngày cuối,
khi thi xong, tôi ra chỗ gửi xe trước cửa trường để lấy chiếc xe gắn máy
Yamaha. Lúc lái ra đầu đường, tôi trông thấy cô đang đứng đợi xe ở trạm xe
buýt. Trông thấy tôi, cô nở một nụ cười tươi tắn mà theo sự nhận xét chủ quan của
tôi là một sự mời mọc đầy hứa hẹn. Tôi đã định quay xe để đề nghị đưa cô về
nhưng lại tặc lưỡi nhủ thầm “Chưa phải lúc. Thôi!” Tôi vừa chia tay với một cuộc
tình chỉ vừa ba tháng trước.
Đến chiều thứ Bảy,
chiều cuối cùng của sáu ngày phép, tôi hẹn người bạn tên Mai Hưng đi uống cà
phê ở quán của hai chị em cô Hồng và cô Hà, một quán không có bảng hiệu, nằm ở
cuối đường Pasteur, gần ngã ba Pasteur và Nguyễn Đình Chiểu, nơi được giới sinh
viên cùng văn nghệ sĩ yêu thích. Hưng là người bạn thân của tôi, thụ huấn tại
trường Sĩ Quan Thủ Đức trước tôi một khoá và gia nhập Không Quân sau khi tốt
nghiệp. Anh vừa hoàn tất một khoá huấn luyện dành cho sĩ quan không phi hành, tức
lực lượng các sĩ quan thuộc mọi ngành nghề dưới đất phục vụ cho công tác bảo
trì máy bay, quản trị căn cứ, hành chánh, kỹ thuật, vũ khí, tiếp liệu, hay an
ninh.
SỐ MỆNH ĐƯA ĐẨY:
NỘP ĐƠN THI QUỐC GIA HÀNH CHÁNH
Trong khi hàn
huyên, Hưng đề cập đến chuyện Học viện Quốc Gia Hành Chánh (QGHC) sắp tổ chức
cuộc thi tuyển sinh viên cho khoá Đốc sự với học trình 4 năm vào đầu tháng 9.
Các quân nhân trừ bị có thể nộp đơn dự thi với điều kiện có bằng Tú tài toàn phần
và đã từng ở trong quân ngũ tối thiểu hai năm tính đến ngày dự thi. Hưng bảo Học
viện là một cơ sở giáo dục của VNCH đặt trọng tâm vào việc đào tạo nhân viên
hành chánh cho chính phủ qua các lớp Cao học, Đốc sự, và Tham sự. Nếu thi đậu,
người quân nhân được biệt phái vĩnh viễn sang Hành Chánh và được sống đời sinh
viên ở Sài Gòn cho đến khi tốt nghiệp để phục vụ trong các cơ quan chính quyền
như Phủ Tổng thống, Phủ Thủ tướng, các Bộ, Nha, Sở ở Trung ương, hoặc được bổ
nhiệm làm Phó Quận hay Trưởng Ty tại địa phương. Hưng cũng cho tôi biết trong
thời gian theo học, người quân nhân trúng tuyển vẫn được lãnh lương quân đội
theo cấp bậc và chỉ chuyển sang lãnh lương công chức khi mức lương này cao hơn.
- Kỳ thi này
thơm quá nhưng tao không thi được vì khi được Không Quân chọn, tao phải ký giấy
cam kết phục vụ trong quân chủng này tối thiểu là 7 năm - Hưng thở dài nói.
Đến đầu tháng 9
thì tôi vừa tròn hai năm trong quân ngũ, thời hạn tối thiểu cho người quân nhân
đủ điều kiện dự thi. Tuy nhiên, tôi nghe Hưng nói mà không để tâm vì cứ nghĩ kỳ
thi tuyển chủ yếu dựa vào chương trình lớp Đệ Nhất. Tôi đã đậu Tú Tài toàn phần
từ ba năm trước, làm sao nhớ nổi các môn học để thi.
Khi chia tay
Hưng ở quán, trời xui đất khiến tôi chọn đường Trần Quốc Toản để về nhà mặc dù
tôi hay dùng đường Lê Văn Duyệt (tức Cách Mạng Tháng 8 bây giờ). Khi đi ngang Học
viện QGHC ở số 10, Trần Quốc Toản, thấy cổng trường còn mở. Nhớ lời anh kể, tôi
ghé vào xem, chỉ để xem chơi.
Tôi trông thấy trên khuôn viên có tấm bảng lớn
dựng trước tòa nhà chính của Học viện. Trên bảng ghi chi tiết của kỳ thi Khóa Đốc
sự 22, thể thức nộp đơn, và chương trình thi. Kỳ thi tuyển chỉ bao gồm 3 môn là
nghị luận tổng quát, nghị luận chuyên khoa, và bài trắc nghiệm Anh văn. Hai bài
nghị luận có hệ số 3 còn bài thi Anh văn có hệ số 2. Tôi vô cùng ngạc nhiên khi
thấy chương trình thi môn nghị luận chuyên khoa hoàn toàn nằm trong quyển Luật
Hiến Pháp năm thứ nhất của trường Luật mà tôi đang thuộc nằm lòng. Chỉ có một
trở ngại khó thể vượt qua là lúc ấy chiều thứ Bẩy, ngày mai tôi phải trở về đơn
vị, và thứ Hai là ngày cuối để nộp đơn thi. Là một quân nhân, tôi phải nộp đơn
theo hệ thống quân giai: từ Tiểu đoàn trưởng qua Chỉ huy trưởng Pháo binh Sư
đoàn, rồi Tư lệnh Sư đoàn, Tổng Tham Mưu trưởng và Bộ Quốc phòng. Tôi hiểu rõ nếu
theo hệ thống này thì phải tốn ít nhất hai tuần, đơn dự thi mới được Bộ Quốc
Phòng gửi đến Học viện sau khi ký xong. Thêm nữa, ngày hôm sau là Chủ Nhật, trường
đóng cửa, không phát đơn, còn tôi phải trở lại đơn vị. Tôi nhủ thầm “âu cũng là
cái số” rồi lên xe phóng về.
Buổi tối hôm đó,
trong bữa cơm với gia đình, tôi kể với bố tôi chuyện kỳ thi tuyển vào khoá Đốc
sự QGHC và nhấn mạnh chỉ hai ngày nữa là hết hạn nộp đơn. Bố tôi tuyên bố chắc
nịch.
- Bố sẽ nộp đơn
thi cho con ngày thứ Hai.
Tôi trở ra đơn vị
chiều Chủ nhật thì sáng thứ Hai, bố tôi mặc quân phục, đeo lon Trung tá, dù ông
đã được biệt phái sang Bộ Nội Vụ từ nhiều năm trước, lái xe hơi đến Học viện
QGHC xin đơn dự thi cho tôi rồi trực chỉ Củ Chi. Có lẽ ông tin rằng bộ quân phục
sẽ mang lợi thế cho ông trong việc xin chữ ký.
Chuyện bố tôi nộp
đơn dự thi cho tôi có thể tóm tắt trong cụm từ “định mệnh đã an bài” như
sau:
Sáng hôm ấy, Đại
tá Phạm Văn Phan bàn giao chức vụ Chỉ huy trưởng Pháo binh Sư đoàn 25 cho Trung
tá Phạm Hữu Nghĩa. Ông Phan là bạn nhưng kém tuổi bố tôi nên tôi gọi ông là
“chú” và vợ ông là “cô”. Vợ ông là em ruột bà vợ của Trung tướng Phan Trọng
Chinh, một trong 4 vị tướng lãnh được tiếng là thanh liêm nhất của Quân Lực
VNCH. Ngày tôi về trình diện Tiểu đoàn 253 vào đầu tháng Hai năm 1974, bà Phan
điện thoại cho Thiếu tá Trần Văn Yến, Tiểu đoàn trưởng, để “gửi gấm” tôi, người
mà bà nói là cháu, cho ông. Thành ngữ ta có câu “lệnh ông không bằng cồng bà”
nên trong thời gian ở Tiểu đoàn, tôi được đãi ngộ đặc biệt hơn những sĩ quan trẻ
cùng cấp bậc. Ít ra tôi cũng được xa mặt trời, làm vua một cõi để mỗi ngày có
thể bỏ ra 12 tiếng gạo bài mà không bị ai làm phiền.
Xin kể tiếp chuyện
sáng hôm ấy. Sau khi bàn giao chức vụ, Đại tá Phan lái xe jeep về nhà ở gần nhà
tôi trong Cư Xá Bắc Hải. Xe đến giữa đường, ông trông thấy bố tôi lái xe ngược
chiều. Biết là bố tôi đang trên đường đến hậu cứ Sư đoàn vì có chuyện liên quan
đến tôi nên ông quay đầu xe đuổi theo. Khi chận xe bố tôi lại và biết nguyên
do, ông lái xe dẫn đường bố tôi đến gặp Tiểu đoàn trưởng của tôi để lấy chữ ký
cho đơn thi vào khoá Đốc sự. Xong xuôi, ông đưa bố tôi đến văn phòng cũ của
ông, gọi người tùy phái mang ra con dấu của Chỉ huy trưởng Pháo binh Sư đoàn rồi
ký tên và đóng dấu trên đơn, cứ như là ông làm việc này trước khi bàn giao chức
vụ. Không có ông giúp thì chuyện trở thành nan giải vì ngay sau khi nhận bàn
giao, trung tá Nghĩa đã đi phép vài ngày trước khi bắt đầu nhiệm vụ mới.
Có chữ ký của Đại
tá Phan xong, bố tôi cầm đơn đến Bộ Tư lệnh Sư đoàn, rồi văn phòng Tổng tham
mưu trưởng, rồi Bộ Quốc phòng để lấy đủ chữ ký mà hệ thống quân giai đòi hỏi.
Ngay chiều thứ Hai hôm ấy, khi ông mang đơn đến nộp thì còn cả tiếng đồng hồ nữa
mới hết giờ làm việc tại Học viện cũng như hết hạn nhận đơn.
ĐẬU KỲ THI LUẬT
NĂM THỨ NHẤT
Thế là tôi đủ điều
kiện để dự kỳ thi tuyển vào Khoá 22, ban Đốc sự của Học viện.
Ngày hôm sau, bố
tôi đến một trung tâm luyện thi Đốc sự ở Sài Gòn để ghi tên và đóng tiền học
hàm thụ cho tôi. Họ gửi tài liệu học hàng tuần cho tôi qua Bưu điện. Trong số
những tài liệu họ gửi, giá trị nhất đối với tôi là những bài biên khảo về guồng
máy công quyền Việt Nam của bà tiến sĩ Trương Hoàng Lem, giáo sư Học viện
QGHC.
Khoảng hai tuần
sau, bố tôi chở cô em thứ ba của tôi đến trường Luật để nghe trường đọc
tên những thí sinh thi đậu. Theo thông lệ, trường xướng danh các thí sinh đậu
theo số báo danh, tức thứ tự tên theo vần, rồi số điểm thí sinh đạt được. Bố
tôi đưa cô em đi theo vì ông bị lãng tai, nghe không rõ.
- Anh Bảo đậu rồi! - cô em tôi reo lên.
- Nó được bao
nhiêu điểm? - bố tôi hỏi.
Khi cô em nói số
điểm cô nghe được, bố tôi không tin vì ông đã từng học hàm thụ Luật từ những
năm cuối của thập niên 1950 nhưng rồi phải bỏ dở vì bệnh lãng tai. Ông bảo:
- Nó đi lính, có
đến trường ngày nào đâu mà được nhiều điểm thế? Con nghe nhầm người khác rồi!
Thế là ông và cô
em tôi đợi cho đến khi trường đọc hết tên và số điểm các thí sinh thi đậu rồi
mang bảng ghi danh sách thi đậu ra niêm yết ở trường. Ông rất ngạc nhiên khi thấy
tôi đạt điểm cao thứ hai trong hàng ngàn thí sinh thi đậu.
THI ĐỐC SỰ,
QUỐC GIA HÀNH CHÁNH
Tháng 9, tôi về
Sài Gòn dự kỳ thi tuyển vào Khoá Đốc sự 22. Kỳ thi chỉ diễn ra trong một ngày
rưỡi. Hôm trước, từ 9 giờ sáng đến 12 giờ trưa, các thí sinh thi môn Nghị luận
Tổng quát, rồi từ 2 đến 5 giờ chiều, thi Nghị luận Chuyên khoa. Sáng hôm sau,
thi Trắc nghiệm Anh văn chỉ trong khoảng một tiếng. Kế đó, các thí sinh có thể
thi môn Pháp văn nhiệm ý nếu muốn. Trong môn thi nhiệm ý này, thí sinh phải dịch
một bài tiếng Việt dài một trang đánh máy ra tiếng Pháp. Thí sinh nào được điểm
cao hơn 10/20 thì số điểm dư của 10 sẽ được cộng vào điểm thi của họ. Thí dụ
như nếu bài được 12 điểm thì họ sẽ được cộng thêm hai điểm vào tổng số điểm của
ba môn thi. Tôi không thi môn nhiệm ý này.
Tôi nhớ đề thi
môn Nghị luận Tổng quát có nguyên văn như sau:
“Theo quan niệm
cổ truyền Việt Nam thì các quan là “dân chi phụ mẫu”. Theo trào lưu dân chủ Tây
phương thì công chức là “công bộc chi dân”. Hãy so sánh hai quan niệm này và đề
nghị một giải pháp cho guồng máy Hành chánh Việt Nam hiện nay.”
Thời ấy, qua ảnh
hưởng từ phương Tây, nhiều học sinh, sinh viên có khuynh hướng viết nhập đề bài
luận khá dài và nhập đề bao gồm cả kết luận một cách bóng gió. Dưới đây là
nguyên văn đoạn đầu cho nhập đề bài luận 12 trang mà tôi còn nhớ đến hôm nay.
Tôi hiểu chính phần nhập đề sẽ gây ấn tượng mạnh cho vị giám khảo chấm bài nên
đã viết phần này trên giấy nháp để có thể sửa đổi câu văn sao cho trôi chảy và
có tính thuyết phục đối với giám khảo:
“ Vì là công cụ
để thực thi mục tiêu quốc gia, guồng máy Hành Chánh phải có những sắc thái và đặc
điểm phù hợp với mục tiêu và môi trường liên hệ. Không một mô thức lý tưởng nào
có thể được áp dụng bất chấp không gian và thời gian. Vì vậy, thông thường, vấn
đề sửa đổi guồng máy hành chánh chỉ được đặt ra khi mục tiêu quốc gia đã thay đổi…”
Trong những đoạn
tiếp theo của nhập đề, tôi nhắc đến Hiệp định Paris đã, trên nguyên tắc, khiến
mục tiêu quốc gia chuyển từ đấu tranh quân sự sang đấu tranh chính trị. Vì vậy,
guồng máy hành chánh cần được điều chỉnh để đáp ứng sự thay đổi này.
Phần thân bài,
tôi trình bày lý do vì sao hai quan niệm nói trên đã được chấp nhận tại Việt
Nam và tại Tây phương rồi phân tích các ưu cũng như nhược điểm của từng quan niệm.
Trong phần kết luận, tôi nhấn mạnh cả hai quan niệm đều không thích hợp với
trào lưu và hoàn cảnh xã hội hôm nay cùng gợi ý về tư tưởng “huynh đệ chi dân”
của người công chức trong guồng máy hành chánh Việt Nam hiện tại.
Nộp bài xong,
tôi lái chiếc gắn máy Yamaha về nhà ăn trưa và nghỉ ngơi trong gần hai tiếng
trước khi trở lại trường thi bài Nghị luận Chuyên khoa. Khi đến nhà, tôi trông
thấy mâm cơm với những món tôi ưa thích đã được mẹ tôi dọn sẵn ra bàn. Vừa ngồi
vào bàn, chưa kịp cầm đũa, tôi mở quyển Luật Hiến Pháp năm thứ nhất chương
trình Luật do giáo sư Nguyễn Độ biên soạn để ôn lần cuối. Lướt qua các trang
sách, tôi thấy có một chương mà mình chưa hề đọc khi học cho kỳ thi Luật gần ba
tháng trước. Đó là chương Hiến Pháp Đệ Nhất Cộng Hòa. Tôi tin rằng hầu hết sinh
viên Luật không hề đọc bài này vì nghĩ giáo sư chẳng bao giờ ra đề thi về Hiến
pháp thời Tổng thống Ngô Đình Diệm.
Bỗng dưng trong
lòng tôi dâng lên một cảm giác áy náy và bất an. Cả quyển sách tôi hầu như đã
thuộc lòng trừ một chương tôi chưa hề để mắt đến. Cảm giác áy náy, bất an này
thôi thúc tôi bỏ bữa cơm trưa, ngồi chăm chú đọc kỹ từng trang và cả 98 điều của
bản Hiến Pháp ban hành năm 1956, mặc cho mẹ tôi giục ăn cơm để có sức làm bài
thi buổi chiều.
Buổi chiều, lúc
nhận được đề thi môn Nghị luận Chuyên khoa, tôi cảm thấy như có một luồng điện
rất lạnh chạy dọc theo xương sống. Đề thi môn này chỉ vỏn vẹn một dòng: “So
sánh các định chế công quyền của Đệ Nhị và Đệ Nhất Cộng Hòa.”
Định chế công
quyền là hệ thống các cơ quan chính quyền, cách tổ chức bộ máy nhà nước ngành Lập
pháp, Hành pháp, và Tư pháp theo các quy tắc được minh định trong bản Hiến
pháp. Rõ ràng có một thế lực vô hình đã thúc đẩy tôi bỏ bữa cơm trưa để đọc
chương Hiến pháp thời Tổng thống Ngô Đình Diệm. Như đã nói, ngày còn trẻ, trí
nhớ tôi thuộc loại tốt. Tôi vừa học bài này chưa đến hai tiếng đồng hồ trước
nên từng trang sách lần lượt mở ra trong trí tôi. Còn Hiến pháp và các định chế
công quyền thời Đệ Nhị Cộng Hòa thì tôi quá nắm vững, nắm vững đến độ thuộc
lòng 114 điều bản Hiến pháp.
Thế là lại thêm
một bài luận dài 12 trang được hoàn tất.
Dĩ nhiên, tôi đậu
đợt đầu của kỳ thi tuyển.
Tại sao chỉ là đợt
đầu? Thế nào là đợt hai?
Khóa Đốc sự 22
tuyển 105 sinh viên nhưng danh sách trúng tuyển đợt đầu có 150 người. Thi đợt
hai chỉ có hai môn. Môn thứ nhất là Thể dục và môn thứ hai là Khảo sát Tác
phong. Môn Thể Dục gồm chạy 100 thước và leo chiếc dây thừng chỉ dài khoảng 3
hay 4 thước mà đầu cao mắc vào nhánh của một thân cây lớn trong khuôn viên trường.
Khi thi môn Khảo sát Tác phong, các thí sinh sẽ nói chuyện khoảng mươi phút với
ba giám khảo. Môn Thể Dục chỉ có đậu hoặc rớt còn môn Khảo sát Tác phong, thí
sinh được điểm tối đa là 14/20. Nếu được trên 10 điểm thì số điểm dư sẽ được cộng
vào điểm thi (giống như điểm thi môn nhiệm ý Pháp văn đã trình bày ở trên). Đây
là hai môn do Học viện áp dụng cho các kỳ thi tuyển vào khoá Đốc sự trong vài
năm cuối của nền Cộng Hòa tại miền Nam. Về sau, tôi nghe kể sở dĩ Học viện bắt
thí sinh thi hai môn này vì năm, bảy năm trước đó có hai thí sinh trúng tuyển,
một người bị tật ở chân nên bước đi khó khăn và khập khiễng còn người kia nói lắp
(tức cà lăm). Giới chức thẩm quyền của Học viện cho rằng những tật bệnh này ít
nhiều làm giảm giá trị của người công chức cấp cao khi tiếp xúc với dân. Theo
tôi, việc loại bỏ một người chỉ vì khuyết tật hình thể, mà không xét đến khả
năng thực sự của người ấy trong công việc, là một cách đánh giá thiếu công bằng.
Một công chức cần được lượng giá trước hết qua kiến thức, năng lực, phẩm chất
và hiệu quả công vụ, chứ không phải chỉ qua hình thức bên ngoài. Có lẽ cách
nhìn của tôi chịu ảnh hưởng phần nào từ hơn nửa thế kỷ sống ở Hoa Kỳ, nơi quyền
bình đẳng và cơ hội làm việc của người khuyết tật ngày càng được xem trọng.
Bước vào phòng
thi “khảo sát tác phong”, trong bộ quân phục thẳng thớm, tôi lễ phép cúi đầu
chào ba vị giám khảo đang ngồi ở một cạnh chiếc bàn dài. Một vị ra hiệu cho tôi
ngồi xuống chiếc ghế kê sẵn ở cạnh đối diện, đọc tên, ngày và nơi sinh của tôi
trên thẻ căn cước tôi vừa trao cho ông, rồi bảo:
- Cũng người Hà
Nội đây mà. Người Hà Nội có cần được nâng đỡ không?
Tuy không hào hứng
với câu nói đùa của vị giám khảo, nhưng tôi rất lịch sự cảm ơn ông và nhã nhặn
trả lời rằng tôi tin tưởng ông sẽ đối xử với tôi giống như những thí sinh khác.
Trong buổi “khảo
sát”, cả ba giám khảo chỉ hỏi tôi những câu liên quan đến chuyện một số sĩ quan
cao cấp của Quân lực VNCH vừa bị mất chức vì tham nhũng, đặc biệt là Chuẩn tướng
Lê Văn Tư, vị tư lệnh Sư đoàn 25 mà tôi đang phục vụ và lúc đó đang bị giam
trong quân lao. Tôi trình bày với các giám khảo rằng là một Chuẩn úy, bậc sĩ
quan thấp nhất của quân đội; tôi chỉ biết những cáo buộc đối với họ qua báo chí
chứ không thể biết đích xác.
THÀNH SỰ TẠI
THIÊN
Khóa Đốc sự 22
có 105 thí sinh trúng tuyển theo thành phần sau:
- 60 người là sinh viên thuần túy
- 30 người là quân nhân, công chức, trong đó
có 22 người là quân nhân.
- 5 người thuộc sắc tộc thiểu số
- 5 người là cựu sinh viên trường Võ Bị Đà Lạt
- 5 người là
thương phế binh QLVNCH
Khoảng hai tuần
sau, Học viện QGHC công bố kết quả các thí sinh trúng tuyển vào một buổi chiều.
Hôm ấy, tôi đang ở đơn vị nên mẹ tôi và cô em kế tôi đến Học viện để nghe trường
xướng danh các thí sinh trúng tuyển. Cô em tôi vì thương anh đang ngày đêm đối
mặt với những bất trắc của cuộc chiến nên lo lắng thái quá. Khoảng 10 phút trước
khi xướng danh, mặt cô trở nên tái xanh và cô khó thở đến nỗi không đứng vững
mà phải ngồi bệt xuống mặt cỏ sân trường. Những người đứng cạnh tưởng cô đang hồi
hộp vì là thí sinh.
Mẹ tôi kể lại rằng
cũng may, trong số các thí sinh trúng tuyển, tên tôi được đọc thứ hai. Nếu
không, chỉ vài người nữa mà chưa có tên tôi ắt cô em bị ngất xỉu. Về sau, một
người bạn cùng khóa cho biết trường xướng danh theo từng nhóm và trong mỗi
nhóm, theo thứ tự từ thí sinh cao điểm nhất. Ngày hôm đó, kết quả của nhóm quân
nhân, công chức được đọc đầu tiên.
Sau khi nhập học
được một tháng, chúng tôi, các sinh viên Khoá 22 Đốc sự, được xem danh sách những
người trúng tuyển với số điểm từng môn. Cả hai bài nghị luận của tôi đều được
cao điểm nhất trong số các thí sinh, mỗi bài 14/20 điểm. Tôi đậu hạng nhì trong
nhóm quân nhân, công chức vì bài thi trắc nghiệm Anh văn chỉ được 10/20 điểm,
thua xa bài của anh Nguyễn Hùng, người cao điểm nhất trong nhóm. Anh là một
sinh viên gốc quân nhân cấp trung úy, phục vụ tại Bộ Tổng Tham Mưu và hơn tôi
10 tuổi. Điều khá ngạc nhiên là tôi chỉ được 10/20 điểm môn Khảo sát Tác phong,
tức không được cộng thêm điểm nào vào tổng số điểm thi, mặc dù trả lời khá trôi
chảy những câu hỏi của ba vị giám khảo. Với tôi, môn thi này không công bằng vì
nếu hợp với giám khảo, thí sinh có thể được 13 hay 14 điểm và như vậy, được cộng
thêm 3 hay 4 điểm vào tổng số điểm thi. Số điểm này rất quan trọng cho một cuộc
thi tuyển với nhiều thí sinh.
Lúc ấy, tôi mới
biết có hơn 8.000 thí sinh dự kỳ thi tuyển vào ban Đốc sự. Thuở bấy giờ, khi
chiến tranh lên đến cao độ khốc liệt, các thanh niên phải nhập ngũ sau khi tốt
nghiệp đại học ngoại trừ những người tốt nghiệp tại vài trường như Sư Phạm và
QGHC. Thêm nữa, sinh viên nhận được lương hàng tháng khi theo học tại các đại học
này. Vì vậy số thí sinh dự thi vào QGHC rất đông. Tôi cũng được biết là trường
chỉ chấm bài Nghị luận Chuyên khoa và Trắc nghiệm Anh văn cho 2.000 thí sinh có
bài Nghị luận Tổng quát cao điểm nhất.
Khóa
Đốc sự 22 phản đối Việt Cộng vi phạm Hiệp định Paris, chiếm đóng Phước Long đầu
năm 1975
Khi nhập học, tôi được nghe nhân viên trong trường kể rằng kỳ thi tuyển vào
Khóa Đốc sự 22 là kỳ thi “trong sạch” nhất trong lịch sử Học viện QGHC. Đích
thân Giáo sư Nguyễn Quốc Trị, Viện trưởng Học viện, chọn đề thi và ông đã đổi đề
thi vào phút cuối vì nghĩ rằng đề đã bị lộ. Chính ông là người rọc phách tất cả
các bài thi, đánh dấu phần tên và bài của thí sinh, rồi tự tay ráp phách sau
khi các giám khảo đã chấm bài.
Anh Nguyễn Văn
Trị, một người bạn đồng khóa của tôi, kể rằng trong kỳ thi tuyển này, khi họp Hội
Đồng Giám Khảo để chuẩn bị công bố kết quả thì mới hay người con của giáo sư
Trương Ngọc Giàu, Phó viện trưởng Học viện kiêm Phó Chủ khảo kỳ thi, chỉ thiếu
¼ điểm thì bằng điểm với thí sinh đậu cuối trong nhóm sinh viên thuần túy. Giáo
sư Nguyễn Văn Hảo, lúc đó cũng là Giám đốc Quỹ Phát triển Kinh tế Quốc gia, đề
nghị nâng điểm một bài thi của người này. Tuy nhiên, chính Giáo sư Trương Ngọc
Giàu không đồng ý. Ông bảo rằng nếu con của ông được nâng điểm để đậu thì có
thí sinh khác bị rớt oan uổng. Người con của giáo sư sau đó học tại Đại học Y
khoa Minh Đức, một đại học tư thục tại Sài Gòn.
Nhà tôi trong cư
xá Bắc Hải chỉ có điện thoại tư nhân do Bộ Nội Vụ cung cấp. Vì vậy, sau khi đi
nghe kết quả kỳ thi, lúc trở về, mẹ tôi sang nhà Đại tá Mục sư Dương Kỳ, thuộc
Nha Tuyên Úy Tin Lành, ở gần nhà để dùng điện thoại quân đội của ông, nhờ các
chuyên viên truyền tin nối với số điện thoại của tôi tại vòng đai. Khi nhấc máy
lên, tôi nghe được tiếng reo của mẹ tôi ở đầu dây bên kia:
- Bảo ơi, đậu rồi!
Đậu rồi con ơi!
Hạnh phúc và niềm
hãnh diện dâng cao trong lòng, tôi nghe như có giai điệu ca khúc “Một mai giã từ
vũ khí” của Nhật Ngân réo rắt bên tai: “Trả súng đạn này, ôi sạch nợ sông núi rồi...”
NGÀY VỀ
Vài ngày trước lễ
Giáng Sinh năm 1974, Đại úy Trần Công Thụ, Tiểu đoàn phó 253, từ văn phòng Tiểu
đoàn gọi điện thoại cho tôi báo tin tôi đã có sự vụ lệnh từ Bộ Quốc phòng biệt
phái về Học viện QGHC. Tôi vào Tiểu đoàn gặp ông để nhận sự vụ lệnh. Lúc bấy giờ
Thiếu tá Tiểu đoàn trưởng đang thăm một Pháo đội đóng tại Trảng Bàng, tỉnh Tây
Ninh. Khi trao sự vụ lệnh cho tôi, ông nói:
- Anh về học QGHC là đỡ cho chúng tôi một
gánh nặng.
- Thưa, tại sao? - tôi ngạc nhiên hỏi.
- Từ hai tháng
trước, trung tá Nghĩa muốn đẩy anh ra mặt trận để người nhà ông thế chỗ anh.
Tuy nhiên, Thiếu tá Yến và tôi biết anh sắp về học QGHC nên cứ nấn ná không thi
hành lệnh.
Nói xong, đại úy
Thụ mở ngăn kéo lấy ra một xấp giấy đặt trên bàn, trước mặt tôi.
- Đây là giấy Trung tá Nghĩa ra lệnh Thiếu tá
Yến phạt anh 10 ngày trọng cấm. Chúng tôi cố trì hoãn để không gửi đi. Bây giờ
anh được biệt phái, giấy phạt này không cần phải chuyển lên Sư đoàn và Bộ Tổng
Tham Mưu nữa.
Dứt lời, Đại úy
Thụ xé tập giấy trước mặt tôi rồi vứt vào sọt rác.
Đó chính là tờ
giấy Trung tá Nghĩa phạt tôi khoảng hai tháng trước. Hôm ấy, ông đến thanh tra
tuyến phòng thủ của tôi lúc 8 giờ sáng. Khi nghe lính nói tôi còn ngủ, ông hạ lệnh
cho họ đánh thức tôi để ra trình diện ông trước Pháo đài.
- Đã đến giờ làm việc, sao anh còn ngủ? – ông
lớn tiếng hạch sách.
- Thưa Trung tá,
đây là tuyến phòng thủ chứ không phải văn phòng. Tôi thức suốt đêm để đốc thúc
và kiểm soát canh gác. Tôi chỉ đi ngủ khi những người lính gác rời vị trí lúc 6
giờ sáng - tôi phân trần.
Chẳng nói chẳng rằng, Trung tá Nghĩa hậm hực
bước lên xe jeep ra hiệu cho tài xế phóng đi. Khi về văn phòng, ông gọi điện
thoại cho Thiếu tá Tiểu đoàn trưởng của tôi, hạ lệnh ông phạt tôi 10 ngày trọng
cấm. Xin giải thích ở đây, trong hệ thống Quân đội Quốc gia rồi đến Quân đội
VNCH, “trọng cấm” là hình phạt dành cho các quân nhân vi phạm kỷ luật. Xét về
nghĩa, “trọng” là nghiêm khắc, là nặng; “cấm” là cấm đoán, ngăn cấm; tuy nhiên,
những sĩ quan từ cấp úy trở lên bị phạt trọng cấm thường không bị giam cầm mà chỉ
bị tước bỏ tạm thời một số quyền lợi như không được đi phép trong một thời
gian. Điều quan trọng là hình phạt được lưu trong hồ sơ quân bạ của họ để cấp
trên tham khảo khi cân nhắc việc thăng cấp, thuyên chuyển, hay những vấn đề
khác liên quan đến công vụ.
Tôi thật cảm động khi chứng kiến Đại úy Thụ
xé hồ sơ phạt trọng cấm dành cho tôi. Cũng như những người lính của Tiểu đoàn
253, tôi rất quý mến ông ở tấm lòng ông dành cho thuộc hạ và kính trọng ông ở
tư cách. Đại úy Thụ là một người lính già, đi lên từ hàng ngũ hạ sĩ quan. Ông
được về hưu chỉ vài tuần lễ sau khi tôi rời đơn vị. Khi nghe tin ông về hưu,
tôi đã hỏi thăm địa chỉ của ông để đến nhà thăm ông. Tôi không biết sau tháng
Tư năm 1975, ông trôi dạt về đâu. Chắc chắn là hôm nay ông đã trở về Ngôi Nhà Lớn
vì nếu còn sống thì ông cũng phải trên trăm tuổi.
Lúc ấy là khoảng
5 giờ chiều. Đại úy Thụ đề nghị tôi ở lại để sáng mai hãy rời đơn vị. Tuy
nhiên, tôi nhớ các cụ xưa có câu thành ngữ “thời bất khả thất, cơ bất khả thất”
mang ý nghĩa thời gian và cơ hội là những thứ vô cùng quý giá, khi chúng đến
thì ta không thể bỏ lỡ. Trong thời chiến, người lính tin rằng “chậm một bước,
lỡ cả đời”. Có biết bao chuyện kể về những người lính tác chiến đã cầm giấy
phép hoặc lệnh thuyên chuyển trên tay mà vẫn nấn ná ở lại đơn vị, để rồi tử trận
ngay trong ngày hôm ấy. Cũng vì lý do này, tôi cương quyết về ngay. Thêm nữa,
tôi biết bố mẹ đang trông ngóng mình từng giờ.
Sau khi Đại úy
Thụ ký tên và đóng dấu trên sự vụ lệnh, tôi “qua mặt” Trung tá Nghĩa, không đến
trình sự vụ lệnh để ông ký mà lên thẳng Bộ Tư lệnh Sư đoàn. Sau đó, tôi thơ thới
lái chiếc Yamaha ra khỏi cổng, trực chỉ Sài Gòn. Rõ ràng là cuộc đời mình
vừa được lật sang chương khác.
Khi đến Ngã Tư Bảy
Hiền, tức còn cách nhà tôi trong Cư Xá Bắc Hải khoảng 3 cây số, tôi ngừng xe tại
một sạp bán thuốc lá bên lề đường mua gói “Lucky Strike”, bóc bao ra, rút
một điếu, đặt lên môi, châm lửa, kéo một hơi dài, thả khói ra, sảng khoái. Thời
đó, người ta chưa biết rõ cái hại của thuốc lá nên cứ 10 người lính thì có đến
8 hút thuốc. Thêm nữa, trận mạc còn chẳng ngán thì nhằm nhò gì cái hại
chưa trông thấy của thuốc lá. Lucky Strike có nghĩa “một cú may mắn”. Dân ghiền
thuốc rất mê loại này và mê luôn cả khẩu hiệu quảng cáo của thuốc: “Be happy,
Go lucky!” Thuốc được sản xuất ở Mỹ nên giá khá đắt so với lương lính
chúng tôi. Không hề sao, hôm nay là ngày đặc biệt. Nhìn lại chặng đường
đưa tôi ra khỏi quân ngũ để đến giảng đường QGHC, tôi thấy rõ đây là một minh
chứng cho thành ngữ “Hay không bằng Hên” trong thời đại chúng tôi. Lucky là Hên
mà!
Khi tôi mở cửa
bước vào nhà, bố mẹ tôi mừng lắm. Mẹ tôi không kìm hãm được cảm xúc, cứ nước mắt
hạnh phúc lưng tròng. Ắt hẳn ngay lúc ấy, cơn ác mộng đón tôi về “trong hòm gỗ
cài hoa” hay “trên trực thăng sơn màu tang trắng” như lời lẽ của ca khúc
thời thượng “Kỷ Vật Cho Em” vừa tan biến trong tâm trí mẹ tôi?
Bố tôi mở tủ lấy
một chai rượu whiskey Johnnie Walker nhãn đen ông dành sẵn cho ngày trở về của
tôi. Đó là lần đầu tiên hai bố con tôi ngồi đối ẩm.
Đêm hôm ấy, tôi
ngủ giường tầng dưới còn cậu em kém tôi 13 tuổi ngủ tầng trên. Nửa đêm, chẳng
hiểu cậu nằm mơ thấy gì mà đạp mạnh vào thành gỗ của giường mấy cái. Nghe tiếng
động, tôi giật mình thức giấc tưởng đó là tiếng phóng đạn (depart) súng cối 82
ly hay hỏa tiễn 122 ly do Việt Cộng pháo kích vào căn cứ. Khi chuẩn bị gọi pháo
đội của Tiểu đoàn bắn phản pháo, tôi mới sực tỉnh, nhận ra mình đang nằm ngủ ở
nhà. Một niềm sung sướng khó tả lan tỏa khắp tâm hồn cùng thể xác.
Tôi về đến nhà
thì cả 10 ngày sau, tức qua Tết Dương lịch năm 1975, Khóa Đốc sự 22 mới khai giảng.
Từ nhiều năm trước, Học viện QGHC đã áp dụng lịch trình học tập giống như các đại
học ở Hoa Kỳ, nghĩa là mỗi năm có hai khóa học (semester), một vào mùa xuân và
một vào mùa thu.
THÁNG NGÀY HẠNH
PHÚC
Suốt gần năm trời,
tôi sống đời quân ngũ xa nhà, bên cạnh những hàng rào kẽm gai và bãi mìn,
đêm đêm chong mắt đợi những cuộc tấn công của địch và ngày ngày sẵn sàng
đón nhận những trận pháo kích; dĩ nhiên, quãng thời gian cởi áo lính về ở
với gia đình và sống lại đời sinh viên là tháng ngày thần tiên đối với tôi.
Thêm nữa, trong khi các sinh viên gốc dân sự chỉ lãnh khoản lương tháng khiêm tốn
5.000 đồng khi học năm thứ nhất mà nhà trường gọi là học bổng thì tôi vẫn
được hưởng lương thiếu úy gần 25.000 đồng cho đến năm thứ ba hay thứ tư khi
lương sinh viên Đốc sự cao hơn. Số tiền này quá dư giả cho một sinh viên không
phải trả tiền ăn hàng tháng vì còn sống… bám vào bố mẹ.
Xin nói thêm là
sau khi chúng tôi mãn khóa trường Bộ Binh Thủ Đức, chiến tranh lên đến cực điểm
của khốc liệt vì Việt Cộng trắng trợn vi phạm Hiệp định ngưng bắn Paris trong
khi người Mỹ đã rút quân. Khóa 9/72 Thủ Đức của chúng tôi được Bộ Quốc Phòng dự
liệu tốt nghiệp với cấp bậc Chuẩn úy ngày 5 tháng 5 năm 1973 nhưng trong thực tế,
vì phải đi chiến dịch hơn hai tháng tại vùng quê để giải thích Hiệp định Paris
cho đồng bào, nên chúng tôi ra trường ngày 21 tháng 7 với 815 tân Chuẩn úy. Tuy
nhiên, trên giấy tờ, chúng tôi là Chuẩn úy kể từ ngày 5 tháng 5. Theo quy luật
của QLVNCH, 18 tháng sau ngày này, chúng tôi được thăng thiếu úy. Hơn 10 năm về
trước, một người bạn đồng khóa còn ở Việt Nam đã gửi chúng tôi phóng ảnh Nghị định
thăng Thiếu úy cho khóa chúng tôi vào đầu tháng 11 năm 1974 với danh sách chỉ
543 người. Dĩ nhiên, trong số bạn cùng khóa, có những người đã được thăng cấp
trước đó ở ngoài mặt trận nhưng con số này rất ít ỏi, có lẽ chỉ đếm được trên đầu
ngón tay. Thế có nghĩa là hơn 30 phần trăm đã bị loại khỏi cuộc chiến trong
chưa đầy 16 tháng. Có lẽ ngoại trừ một số rất ít hoặc bị mất tích, hoặc đã giải
ngũ vì là thương phế binh, hầu hết trong số này đã nằm xuống.
Thời bấy giờ, chỉ
một thiểu số trong hạn tuổi cầm súng được hoãn dịch vì gia cảnh, tật bệnh, hay
học vấn, hầu hết thanh niên phải nhập ngũ để cầm súng bảo vệ tổ quốc miền Nam tự
do. Những sinh viên hiện được hoãn dịch vì học vấn rồi cũng phải khoác áo nhà
binh ngay sau khi tốt nghiệp. Đây là mối bận tâm lớn lao cho những bà mẹ có con
gái đến tuổi… gả chồng. Chẳng bà nào muốn con gái mình lấy một người chồng sống
đời vào sinh ra tử, mỗi năm chỉ được về phép 10 ngày. Vì lý do này, tôi, người
sẽ không phải sống đời quân ngũ nữa và có một tương lai hứa hẹn, tăng hẳn
giá trị trong mắt các bà mẹ ấy.
Một người bạn thời
trung học của tôi có cô em gái rất xinh xắn. Trước kia, mỗi khi tôi đến nhà nó,
mẹ nó luôn nhìn tôi với đôi mắt đầy nghi kỵ. Có lần bà trông thấy tôi trò chuyện
với cô, đôi mắt nghi kỵ liền chuyển phắt sang cặp mắt đề phòng như mắt một
con gà mái khi thấy một gã diều hâu đang sán gần đứa con của mình và sẵn sàng
xù lông xòe móng ra để bảo vệ con.
Ấy thế mà sau khi tôi về học QGHC, bà quay
ngoắt 180 độ khi gặp tôi. Có lần tôi đến nhà tên bạn gặp lúc nó không có nhà.
Trông thấy tôi, bà dịu dàng bảo “Chào cậu, cậu ngồi chơi đợi nó nhé!”. Dứt lời,
bà quay mặt vào nhà trong gọi cô con: “Này con ơi, con ra tiếp anh hộ mẹ!” Thế
rồi bà vào nhà trong, mặc cho đôi trẻ ríu rít bên nhau. Thích lắm!
Văn
nghệ trong Đêm Lửa Trại tại sân trường QGHC. Tác giả đứng thứ hai từ trái
Biến cố 30 tháng Tư rồi ập đến. Gia đình tôi rời khỏi Sài Gòn trên một con tàu
buôn khởi hành từ Bến Bạch Đằng chỉ vài giờ trước khi Sài Gòn thất thủ. Điều
đáng nói là nếu tôi không đậu vào Khoá Đốc sự 22 mà vẫn trú đóng ở Củ Chi trong
những ngày cuối của cuộc chiến thì bố mẹ tôi chắc chắn không đành lòng để tôi ở
lại mà dẫn các em tôi ra xứ người. Quan niệm sống của bố mẹ tôi lúc ấy là “đi
thì đi cả, mà ở thì cũng ở cả”. Kẹt lại trên quê hương thì tôi và bố tôi bị đầy
ải nhiều năm trời trong trại tù cải tạo, các em tôi phải bỏ học để bươn chải
mưu sinh, và có lẽ mẹ tôi phải dẫn các con về vùng Kinh Tế Mới sống ở chốn rừng
thiêng nước độc để hy vọng cả nhà có cái ăn cái mặc như những người bạn của bà,
cũng lả vợ các sĩ quan cao cấp của QLVNCH.
Năm 1995, tôi gặp lại Thiếu tá Trần Văn Yến,
Tiểu đoàn trưởng của tôi. Ông bị Cộng sản Việt Nam giam gần 10 năm trời rồi
được sang Hoa Kỳ năm 1992 theo diện HO, tức tù cải tạo, và định cư tại
Houston. Ông cho tôi biết Sư đoàn 25 bị tan hàng sáng sớm ngày 30 tháng 4
và Chuẩn tướng Lý Tòng Bá, Tư lệnh Sư đoàn bị bắt làm tù binh hôm ấy.
Tôi đã định viết
bút ký này và một bút ký về hành trình di tản của gia đình vào sáng 30 tháng Tư
năm 1975 ngay sau khi chân ướt chân ráo đặt chân đến đất Mỹ. Nhưng rồi tôi cứ lần
lữa vì nghĩ cuộc đời có nhiều việc cần làm và nhiều bài đáng viết hơn là bỏ thời
giờ ngồi viết hai bút ký này. Đến năm ngoái, để đánh dấu nửa thế kỷ tỵ nạn trên
xứ người, tôi đã ngồi cặm cụi ghi lại cuộc di tản cam go của gia đình trong
ngày cuối của cuộc chiến. Mãi hôm nay, tôi mới thực hiện được nửa còn lại của ý
định. Tôi năm nay đã 74 tuổi, tuy trí nhớ còn tốt nhưng biết đâu thoắt cái nó đội
nón ra đi không một lời từ biệt. Thôi thì chịu khó viết ra khi trí nhớ chưa phản
bội mình để tặng những bạn cùng Khoá Đốc sự 22 còn sống ở quê hương hay đã định
cư nơi xứ người và để những người trẻ hôm nay biết đôi chút về tình trạng thi cử
tại hai đại học nổi tiếng của miền Nam Tự Do trước biến cố tháng Tư năm 1975.
THẦN HỘ MỆNH
Ngày mới lớn,
tôi đọc được một chuyện cười về thần hộ mệnh, đại khái như sau:
Một ông trạc ngoài tứ tuần chắp tay sau lưng
nhàn tản dạo bước trên vỉa hè. Bỗng ông nghe có tiếng giục giã bên tai:
- Dừng lại! Dừng
lại ngay!
Theo phản xạ,
người đàn ông dừng bước. Trong chớp mắt, một chậu cây khá lớn bằng sành rơi xuống
từ ban công ở lầu ba một chung cư. Chậu vỡ nát, tung toé từng mảnh vụn ngay trước
ông. Nếu ông không dừng bước thì chắc chắn đã lãnh trọn chậu cây vào đầu.
Tuần kế tiếp, cũng trong buổi chiều đi dạo,
khi bước ngang mặt tiền của một khách sạn đang được sửa chữa, ông lại nghe tiếng
hối thúc:
- Dừng lại! Dừng
lại ngay!
Ông vừa dừng lại
thì ầm một tiếng rõ to, cái giàn giáo bằng khung sắt lắp trên tầng cao của
khách sạn rơi ngay trước mặt. Nếu ông không kịp dừng chân thì ắt hẳn hồn đã
tiêu diêu miền Cực Lạc.
Cố nén nhịp tim đang đập thình thịch trong lồng
ngực, ông lên tiếng:
- Bạn là ai mà đã giúp tôi thoát chết hai lần
rồi. Xin cảm ơn bạn!
- Có gì đâu! Tôi
là vị thần hộ mệnh của ông. Bảo vệ ông là trách nhiệm của tôi.
Người đàn ông im lặng, cau mày suy nghĩ. Chợt
ông ta buông tiếng chửi, giọng hậm hực:
- Tiên sư nhà anh!
- Ơ hay, tôi cứu ông sao ông lại chửi tôi?
- Thế lúc tôi
quyết định lấy vợ, sao anh không can ngăn tôi?
Tôi phì cười khi đọc câu chuyện. Tuy nhiên, ở năm 16, 17 tuổi ấy, tôi không hề
tin có một thực thể vô hình luôn theo sát và can thiệp vào đời
mình. Vài mươi năm sau, nhìn lại cuộc đời với những thăng trầm, tôi
thay đổi quan niệm và tin rằng mỗi người có một vị thần hộ mệnh giữ nhiệm
vụ bảo bọc, che chở cho mình. Đây cũng là niềm tin của nhiều tín hữu Công giáo.
Quả vậy, Công giáo có giáo lý khá rõ ràng về thiên thần bản mệnh, còn được gọi
là thiên thần hộ thủ (tiếng Anh là Guardian Angel). Theo giáo lý, đời sống
con người được bao bọc bởi sự chăm sóc của các thiên thần từ lúc khởi đầu cho đến
khi kết thúc. Những thiên thần này là thụ tạo thiêng liêng do Thiên Chúa dựng
nên để che chở và trợ giúp con người theo ý Ngài, cùng hướng dẫn
họ đi trên con đường sống ngay thẳng.
Tôi nghĩ thiên
thần hộ thủ của mình phải là một vị thiên thần tuyệt vời. Vị ấy đã che chở tôi
qua bao tai nạn hiểm nghèo và, theo niềm tin của tôi, đã soi dẫn tôi trong những
lựa chọn quan trọng, trong đó có thể kể đến quyết định học lại khi đã vào quân
đội, học lại khi định cư tại xứ người, và quan trọng hơn cả là quyết định tán tỉnh
rồi cưới nhà tôi, người phụ nữ tuyệt vời cả về “nước sơn” và “gỗ”, không chỉ
trong mắt tôi mà còn trong mắt tất cả thân nhân và bằng hữu. May mắn hơn nữa là
người phụ nữ ấy đã sinh ra cho tôi những đứa con tốt lành. Kể từ khi gặp nhau
vào mùa hè năm 1976, chúng tôi đã có 50 năm hạnh phúc bên nhau.
Khi sửa soạn viết
bút ký này, tôi tin rằng một quyết định có thể mở ra cho ta một con đường, và sự
cố gắng giúp ta vững bước trên con đường ấy. Tuy nhiên viết đến đây, tôi hiểu
rõ rằng tôi đã được ban tặng biết bao điều đáng để tạ ơn.
Đột nhiên, tôi nghe như hai câu thơ của
Tô Thuỳ Yên chợt văng vẳng ngân lên trong tâm khảm:
Ngày kia trở lại Ngôi Nhà Lớn
Lòng những bằng lòng một kiếp chơi
Xin tạ ơn Thượng
Đế! Xin tạ ơn cuộc đời!
Nguyễn Ngọc Bảo
Tháng 10 năm 2026
https://vietbao.com/a326717/mot-quyet-dinh-mot-doi-nguoi
Anh Phước chuyển
