Bí Quyết Trường Xuân Qua Ca Dao Tục Ngữ - GS Pham Thi Nhung

 

Người xưa tuổi thọ kém, ai sống tới bảy mươi đã cho là hiếm hoi, nhân sinh thất thập cổ lai hy. Đã vậy, nhiều người suốt đời chỉ hùng hục làm việc, chạy theo bả lợi danh, bo bo giữ của, không biết hưởng đời là gì; tới khi già yếu, sắp xuôi tay nhắm mắt, tính sổ cuộc đời mới thấy là dại :

- Một năm là mấy tháng Xuân

Một đời phỏng được mấy lần vinh hoa ?

- Chẳng ăn, chẳng mặc, chẳng chơi

Bo bo giữ lấy của trời làm chi ?

Bảy mươi chống gậy ra đi

Than thân rằng thuở đương thì chẳng chơi ?

Từ đó, người xưa rút kinh nghiệm, để lại cho con cháu biết bao là lời khuyên bảo chí lý, không ngoài mục đích khuyến khích chúng ta hãy tận hưởng những hương vị của cuộc sống ngay từ thưở thanh niên son trẻ; cùng cho chúng ta những bí quyết để kéo dài tuổi Xuân :

- Ai ơi chơi lấy kẻo già

Măng mọc có lứa, người ta có thì.

Chơi Xuân kẻo hết Xuân đi

Cái già xồng xộc nó thì theo sau.

- Mỗi năm, mỗi tuổi, mỗi già

Chẳng lo liệu trước ắt là lụy sau.

Ngày nay chúng ta đều biết, khoa học tiến bộ vượt bậc đã giúp cho con người rất nhiều phương tiện, để được hưởng một cuộc sống tiện nghi, thoải mái và lý thú hơn xưa. Đồng thời, ngành y dược cũng tiến bộ đáng kể, đã giúp cho con người chữa được lắm bệnh hiểm nghèo, tăng thêm sức khoẻ và kéo dài tuổi thọ. Những kết quả này tuy đã đem lại nhiều phúc lợi cho nhân loại, nhưng vì thiếu tính chất nhân bản nên vẫn không giúp cho con người đạt được chân hạnh phúc. Đây chính là lý do vì sao chúng ta thích đọc lại ca dao, tục ngữ, một loại văn chương bình dân truyền khẩu phong phú của dân tộc, cốt tìm hiểu xem đâu là quan niệm nhân sinh của người xưa ; và qua đó, chúng ta lĩnh hội được những gì về bí quyết trường Xuân, để đem lại cho mình một đời sống hạnh phúc trọn vẹn, lâu dài ?

Sau khi nghiên cứu tục ngữ, ca dao, chúng ta hẳn thấy, bí quyết trường Xuân của người xưa đã được qui vào những điểm sau đây :

1. Người ta trước hết phải biết sống theo triết lý tri túc, tiện túc, nghĩa là biết đủ ấy là đủ.

Chính vì biết sống an phận, không đòi hỏi nhiều nên cuộc sống mới được nhàn nhã, tâm hồn mới được thảnh thơi :

Ông cả ngồi trên sập vàng

Cả ăn, cả mặc lại càng cả lo.

Ông bếp ngồi trong xó tro,

Ít ăn, ít mặc, ít lo, ít làm.

Huống chi cuộc đời quá ngắn ngủi, làm nhiều làm chi cho khổ thân :

Đời người sống mấy gang tay,

Hơi đâu cặm cụi cả ngày lẫn đêm

 

2. Phải biết quẳng gánh lo đi mà vui sống.

Sự lo nghĩ, buồn phiền làm cho tâm thần rã rượi, mặt mày héo úa, xấu xí, sức khoẻ sa sút. Ông Nguyễn Gia Thiều trong Cung Oán Ngâm Khúc, cũng như bà Đoàn Thị Điểm trong Chinh Phụ Ngâm Khúc đều đã công nhận điều này :

Chiều ủ dột giấc mai trưa sớm

Vẻ bâng khuâng hồn bướm vẩn vơ.

(Cung Oán Ngâm Khúc)

Võ vàng đổi khác hình thù

Nỗi khuê ly biết mùi chua dường này !

(Chinh Phụ Ngâm Khúc)

Bởi vậy, ca dao mới khuyên ta chớ nên cả lo như các bà mẹ xưa, mười chuyện lo cả mười, chuyện không đáng cũng lo, như thế thì lo cả đời chưa hết :

Mẹ già lo bảy, lo ba,

Lo cau trổ muộn, lo già hết duyên.

Và phải biết xem nhẹ, xem thường mọi chuyện :

Lo gì mà lo, lo con bò trắng răng

Mua ba đồng thuốc nhuộm răng cho bò.

 

3. Đồng thời, phải nuôi dưỡng lấy các đức tính Từ, Bi, Hì, Xả.

Có biết cảm thông, thương xót, giúp đỡ và tha thứ cho người, tâm ta mới không vướng bận ghen ghét, oán thù, mà hằng giữ được trong sáng, hoan lạc 

- Có câu tích đức tu thân

Hoạn nạn tương cứu, phú bần tương tri (trì)

- Đấng trượng phu đừng thù mới đáng

Đấng anh hùng đừng oán mới hay.

 

4. Cái tâm trong sáng, hoan lạc này lại cần được thể hiện qua nụ cười luôn luôn tươi nở trên môi.

Khi cười, không những các bắp thịt mặt được thư dãn, vẻ mặt trông tươi mát, mà lòng ta cũng cảm thấy phấn khởi, hạnh phúc. Giá trị của nụ cười đã được người xưa xác nhận qua câu tục ngữ :

Ngoài ra, nụ cười tươi còn gây được ảnh hưởng vui sống cho những người xung quanh :

- Ngó lên lỗ miệng em cười

Như búp hoa nở, như mặt trời mới lên.

- Mình về, mình nhớ ta chăng

Ta về, ta nhớ hàm răng mình cười.

Trăm quan mua lấy miệng cười

Nghìn quan chẳng tiếc, tiếc nụ cười em xinh.

(Đúng ra là : Nghìn quan chẳng tiếc, tiếc người răng đen)

5. Phải biết giữ vệ sinh cho thân thể.

Con người, thân thể có sạch sẽ mới khoẻ mạnh được.

Nhan sắc các bà các cô một phần do cái răng, cái tóc quyết định :

- Cái răng, cái tóc là góc con người.

Ai muốn có một hàm răng đều đặn, tươi tắn, bóng bẩy như những câu ca dao vừa dẫn chứng ở trên, tất phải biết phép giữ vệ sinh và bồi dưỡng cho răng lợi. Bằng chẳng chịu giữ gìn, răng sẽ bị sâu, bị thối, bị sún, bị sứt, bị gãy, nhan sắc trông chẳng còn đẹp tí nào ; mà khi ăn lại khó nhai, khó cắn, mất cả ngon. Vậy muốn sạch miệng, tốt răng, người xưa dạy, phải xúc miệng bằng nước muối, phải ăn trầu và nhuộm răng đen. Muốn thơm da, mát thịt thì tắm nước nấu hoa hương nhu, hoa mùi già hay cánh hoa ngọc lan. Còn muốn tốt tóc, sạch gầu thì :

Tốt tóc thì cỏ mần trầu

Sạch ghét, sách gầu bồ kết với chanh.

Người sạch sẽ là người biết tự trọng và dễ gây được thiện cảm với người xung quanh, nhất là người đó lại thuộc phái đẹp :

Nước trong ai chẳng rửa chân,

Cái má trắng ngần ai chẳng muốn hôn.

6. Phải biết ăn uống sao cho bổ và ngon.

Tục ngữ có câu Dĩ thực vi tiên. Người xưa xem chuyện ăn uống quan trọng hơn cả, vì hiểu rằng :

- Ăn vóc, học hay.

- Có thực mới vực được đạo.

và :

- No nên bụt, đói ra ma.

Hiển nhiên, có ăn mới khoẻ mạnh nên hình dạng con người đẹp đẽ, cũng như có học mới thành người giỏi, người tài. Sau nữa, có ăn no đủ người ta mới dễ dàng giữ được nhân cách, đạo đức, sống đời từ bi bác ái.

Khi đã xem vấn đề ăn uống là chuyện hàng đầu ở đời, mà chuyện ăn uống lại là chuyện tế nhị, chuyện nghệ thuật, chuyện văn hoá chứ chẳng phải chơi, nên người ta mới cần đến tài nội trợ, bếp núc đảm đang, khéo léo của các bà các cô.

 

Người nội trợ bình thường nào cũng biết “liệu cơm gắp mắm”, nghĩa là biết tuỳ theo khả năng mà lo cho chồng con được cơm dẻo canh ngọt. Hai bữa ăn chính của dân ta, cơm là căn bản nên phải lo trước tiên. Theo người xưa :

Cơm ba bát, áo ba manh

Đói chẳng xanh, rét chẳng chết.

Cho thấy, con người ta khi cơm đủ no (mỗi bữa ba bát), tất sẽ có đủ sức khoẻ để chống chọi với khí hậu khắc nghiệt. Cơm đủ ăn rồi, người ta mới nghĩ đến cách nấu nướng, chế biến thực phẩm thành những món ăn, làm sao đem lại sự khoái khẩu và tăng thêm chất lượng dinh dưỡng cho cơ thể.

- Nhiều tiền mua thịt Ít tiền mua xương.

Đúng vậy, người nội trợ khôn ngoan, khéo léo thì dù ít tiền vẫn có thể sửa soạn những món ăn ngon cho gia đình :

Trời mưa cho ướt lá dừa

Cho tươi luống cải cho vừa lòng em

Cho em hái đọt rau dền

Nấu tô canh ngọt dâng lên mẹ già.

Bồng em đi dạo vườn cà,

Cà non chấm mắm, cà già làm dưa.

Râu tôm nấu với ruột bầu

Chồng chan vợ húp, gật đầu khen ngon.

Chính nhờ tài nội trợ cơm nước khéo léo và cách sắp xếp món ăn hợp khẩu vị này mà các bà vợ Việt Nam đã bảo vệ được hạnh phúc gia đình. Người chồng xa nhà, thấy nhớ món ăn ngon của vợ lại muốn mau mau trở về :

Anh đi, anh nhớ quê nhà

 Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương.

Nấu ăn ngon đã trở thành một trong những bí quyết tạo hạnh phúc và giữ hạnh phúc gia đình. Đấy là lý do vì sao không một bà mẹ Việt Nam nào lại không dạy con gái nghệ thuật nấu nướng. Và cô gái nào có tiếng nấu nướng giỏi, có kém nhan sắc một chút cũng vẫn lấy được chồng ngon lành như thường:

Có phúc lấy được vợ già

 Vừa sạch cửa nhà, lại ngọt cơm canh.

7. Ăn chơi phải có chừng mực.

Ăn uống vừa bổ, vừa ngon miệng tất đem lại cho con người nhiều sức khoẻ. Có đạo đức lại có sức khoẻ, người ta mới mong sinh được những đứa con tốt lành :

Trứng rồng lại nở ra rồng

Liu nhiu lại nở ra dòng liu nhiu.

Lại nữa, có sức khoẻ, người ta mới mong hưởng thụ được nhiều lạc thú ở đời. Thôi thì đủ câu :

- Làm trai cho đáng nên trai

Phú Xuân cũng trải, Đồng Nai cũng từng.

- Già thì già tóc, già tai

Già răng, già lợi, đồ chơi không già.

Tuy nhiên chúng ta đều biết, cái gì thái quá cũng không nên :

Ăn lắm thì hết miếng ngon

Nói lắm thì hết lời khôn hoá rồ.

Bởi vậy, nếu người ta cứ mặc sức ăn chơi, hưởng thụ theo cái lối buông thả, chơi cố :

Đã sinh tài sắc ở đời

Chẳng ăn cũng thiệt, chẳng chơi cũng hoài.

Không tự giới hạn, kiềm chế được mình thì rồi trường Xuân đâu chưa thấy, tật bệnh đã theo nhau kéo đến. Lúc bấy giờ ăn cũng chẳng được, mà ngủ cũng chẳng yên, người ta mới thấm thía được hết ý nghĩa của câu tục ngữ :

Ăn được, ngủ được là tiên

Không ăn, không ngủ mất tiền thêm lo.

Thêm lo thì đã quá muộn rồi. Vậy muốn được sống trường thọ, kéo dài tuổi Xuân thì ăn chơi phải có điều độ, phải biết dè chừng, theo tinh thần tự chế :

Tay tiên chuốc chén rươu đào

Đổ đi thì tiếc, uống vào thì say.

Ngày nay nhân loại đã bước sang thế kỷ XXI. Sách báo và nhiều người xung quanh ta thường nói tới những vấn đề liên quan đến các phát minh tiến bộ vượt bậc của khoa học, như về các loại máy móc điện tử, về truyền thông vệ tinh ... cùng các tiến bộ đáng kể của ngành y dược, như đã tìm ra các phương thuốc trị bệnh hiểm nghèo, đã cứu được nhiều sinh mạng bằng phép ghép thuận, ghép gan, thay tim … Nhờ vậy con người đã được hưởng một cuộc sống văn minh vật chất tiến bộ đáng kể, và sức khoẻ cũng được bảo vệ tối đa, tuổi thọ vì thế đã gia tăng rất nhiều.

Người xưa 50 tuổi đã được liệt vào thọ cách, ai sống đến 70 cho là hi hữu Người nay tuổi thọ trung bình đã vượt lên từ 70 tới 80 tuổi, có nhiều cụ đã sống trên cả trăm tuổi (Cụ bà Jeanne Clément là một trong những người thọ nhất nhì thế giới, báo chí cho hay, cụ đã ăn mừng sinh nhật lần thứ 126 !). Vậy mà giờ đây chúng ta còn giở lại những câu ca dao, thành ngữ cổ truyền của dân tộc để tìm hiểu, học hỏi thêm về những bí quyết trường Xuân của người xưa, không biết như thế có lạc hậu không ?

Tôi thiết nghĩ là không. Thực vậy, nếu chúng ta nắm được nghệ thuật sống, nghĩa là biết dung nạp những ưu điểm của hai lối sống kia để bổ khuyết cho nhau. Theo đó, chúng ta vẫn sống đời văn minh tiến bộ của Âu Mỹ để được bảo đảm sức khoẻ cùng những tiện nghi vật chất, nhưng chúng ta sẽ không bắt chước tinh thần Âu Mỹ chạy đua với kim đồng hồ, đua đòi đuổi theo mọi tiện nghi tối tân hiện đại để bị lệ thuộc tiện nghi, khiến lúc nào cũng vội vã, hùng hục làm việc, hùng hục hưởng thụ, để rồi suốt đời phải sống trong cái vòng quẩn quanh này. Ðồng thời, chúng ta nên sáng suốt trở về với quan niệm nhân sinh của ông cha ta : sống đời tri túc tiện túc, thanh thản, hoà hợp với thiên nhiên, cùng hướng về những thú vui tinh thần thanh cao, nhân ái và đạo nghĩa.

Chỉ có quan niệm sống dung hợp như thế chúng ta mới có nhiều cơ may kéo dài tuổi Xuân và tâm hồn lúc nào cũng được thoải mái, hạnh phúc. Và chỉ có quan niệm sống dung hợp như thế mới thực sự thích hợp với bản chất và tâm tính con người Việt Nam.

 

GS Pham Thi Nhung (Paris)